Viêm phổi ở người cao tuổi: dấu hiệu dễ bỏ sót và cách phòng

Dấu hiệu viêm phổi ở người cao tuổi có gì khác với người trẻ?

Ở người từ 65 tuổi trở lên, viêm phổi thường khởi phát kín đáo qua tình trạng lú lẫn đột ngột, mệt lả hoặc hạ thân nhiệt thay vì sốt cao và ho rầm rộ như ở người trẻ [1][2]. Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng ở một hoặc cả hai bên phổi, làm các phế nang (túi khí nhỏ trong phổi) chứa đầy dịch hoặc mủ [2]. Các biểu hiện có thể xuất hiện đột ngột trong một vài ngày hoặc nặng dần như sau [3]:

Dấu hiệu không điển hình dễ bị nhầm với tuổi già: người bệnh từ 65 tuổi trở lên bỗng nhiên lú lẫn, thay đổi nhận thức, không nhớ mình đang ở đâu, mệt mỏi rã rời, chán ăn hoặc đo nhiệt độ thấy thấp hơn mức bình thường (dưới 36 độ C) dù đang nhiễm trùng [1][2][3].

Dấu hiệu hô hấp và toàn thân: ho có đờm đặc màu vàng, xanh hoặc lẫn mủ; đau tức ngực tăng lên khi hít sâu hoặc khi ho; thở nhanh, hụt hơi; vã mồ hôi, ớn lạnh hoặc sốt kèm buồn nôn, nôn và tiêu chảy [1][2][3]. Khi thấy bố mẹ có bất kỳ thay đổi đột ngột nào về sự tỉnh táo hoặc nhịp thở, con cái nên đo nhiệt độ, đếm nhịp thở lúc nghỉ và đưa đi khám ngay trong ngày thay vì chờ xuất hiện cơn sốt [1][3].

Ai trong gia đình có nguy cơ cao mắc viêm phổi và biến chứng nặng?

Tất cả người từ 65 tuổi trở lên đều thuộc nhóm nguy cơ cao mắc viêm phổi và dễ gặp biến chứng nặng, đặc biệt khi có sẵn bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch [1][2]. Bên cạnh tuổi tác, nguy cơ mắc bệnh còn tăng rõ rệt ở người vừa trải qua đợt cảm lạnh hoặc cúm, người hút thuốc lá hoặc uống nhiều rượu bia và người bị suy dinh dưỡng [1][2].

Những người đang mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD – tình trạng đường thở bị thu hẹp kéo dài gây khó thở), hen phế quản, suy tim, tiểu đường, bệnh gan hoặc bệnh thận mạn tính rất dễ chuyển nặng khi phổi bị nhiễm trùng [1][2]. Người gặp khó khăn khi ho hoặc rối loạn nuốt sau đột quỵ cũng có nguy cơ cao bị viêm phổi do thức ăn, nước uống rơi vào đường thở [2]. Ngoài ra, người đang nằm viện, đặc biệt tại khoa hồi sức tích cực hoặc phải thở máy, và người đang hóa trị hay dùng thuốc ức chế miễn dịch dài ngày cần được theo dõi sát mỗi ngày [1][2].

Bằng chứng về vắc-xin phòng viêm phổi và giới hạn cần biết là gì?

Tiêm vắc-xin phòng phế cầu và vắc-xin cúm là biện pháp phòng ngừa viêm phổi có bằng chứng rõ ràng nhất hiện nay cho người lớn tuổi [1][2][3]. Vi khuẩn phế cầu (loại vi khuẩn thường gặp nhất gây viêm phổi ở cộng đồng) và virus cúm là hai tác nhân hàng đầu nhưng đã có vắc-xin dự phòng chủ động [2][4]. Về độ tuổi tiêm vắc-xin phế cầu, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyến cáo tiêm vắc-xin phế cầu liên hợp (PCV15, PCV20 hoặc PCV21) cho tất cả người lớn từ 50 tuổi trở lên chưa từng tiêm loại vắc-xin này; nếu dùng PCV15 thì sẽ tiêm nối tiếp một liều PPSV23 [4]. Tại Anh, Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS) khuyến cáo tiêm vắc-xin phế cầu và vắc-xin cúm hằng năm cho người trên 65 tuổi và người có bệnh nền mạn tính [3]. Do hướng dẫn tiêm chủng thay đổi theo thời gian, gia đình nên đưa bố mẹ đi khám và hỏi bác sĩ đang điều trị để kiểm tra lại lịch sử tiêm ngay cả khi trước đây đã từng tiêm vắc-xin ngừa viêm phổi [1][4].

Dù vậy, vắc-xin chỉ ngăn ngừa được các chủng vi khuẩn và virus có trong thành phần thuốc chứ không chặn được mọi nguyên nhân gây viêm phổi như hít sặc hay các mầm bệnh khác [1][2]. Ngay cả khi được điều trị, người cao tuổi vẫn có thể gặp biến chứng như nhiễm khuẩn huyết (vi khuẩn từ phổi đi vào máu lan tới các cơ quan khác), tràn dịch màng phổi (dịch tích tụ trong khoang màng phổi quanh phổi), áp-xe phổi (tạo ổ mủ trong phổi) hoặc suy hô hấp phải thở máy [1]. Vì thế, tiêm chủng luôn phải đi kèm với việc giữ vệ sinh và theo dõi sát sức khỏe hằng ngày [1][2].

Chăm sóc hằng ngày thế nào để giảm nguy cơ viêm phổi cho bố mẹ?

Bên cạnh tiêm chủng, giữ vệ sinh tay, bỏ thuốc lá và hỗ trợ tư thế ăn uống an toàn là những việc gia đình có thể làm ngay mỗi ngày để giảm nguy cơ viêm phổi cho người lớn tuổi [1][2]. Người cao tuổi và người chăm sóc cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn, nhất là trước khi ăn và sau khi đi từ ngoài về [1][2]. Khói thuốc lá làm hỏng hệ thống bảo vệ tự nhiên của phổi trước vi khuẩn và virus, do đó người bệnh cần ngừng hút thuốc và người nhà không hút thuốc trong không gian sống chung [1][2].

Gia đình nên duy trì giấc ngủ đủ cho ông bà, khuyến khích vận động nhẹ nhàng vừa sức và chuẩn bị bữa ăn đủ chất để tránh suy dinh dưỡng làm yếu hệ miễn dịch [1][2]. Với người cao tuổi có di chứng đột quỵ hoặc hay bị nghẹn, người nhà cần cho ăn từng miếng nhỏ, ngồi thẳng lưng khi ăn uống để giảm nguy cơ sặc vào phổi [2]. Đối với các bệnh nền như tăng huyết áp, tiểu đường hay COPD, người bệnh cần uống thuốc đều đặn theo đơn và hỏi bác sĩ đang điều trị trước khi muốn thay đổi bất kỳ loại thuốc nào [1][2].

Khi nào người cao tuổi cần đi khám và khi nào phải gọi cấp cứu 115?

Gia đình cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người cao tuổi đến khoa cấp cứu ngay lập tức nếu xuất hiện tình trạng khó thở nặng, tím tái, ho ra máu hoặc lú lẫn đột ngột [3]. Cụ thể, các dấu hiệu nguy kịch cần cấp cứu ngay gồm: thở gấp, hổn hển, nghẹt thở đến mức không nói thành câu; da, môi hoặc lưỡi nhợt nhạt, tím tái hoặc nổi vân; ho ra máu; hoặc bỗng nhiên lú lẫn, mất phương hướng không biết mình đang ở đâu [3]. Khi có các biểu hiện này, người bệnh tuyệt đối không tự lái xe đi viện mà cần có người nhà đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu [3].

Trong trường hợp chưa có dấu hiệu nguy kịch kể trên, người từ 65 tuổi trở lên vẫn cần đi khám bác sĩ sớm ngay khi có cơn ho kéo dài, ho khạc đờm đặc màu vàng hoặc xanh hay đờm mủ, đau tức ngực khi thở hoặc ho, cảm giác hụt hơi, sốt từ 39 độ C trở lên không hạ hoặc thân nhiệt tụt thấp bất thường kèm mệt lả [1][3]. Việc thăm khám sớm giúp bác sĩ xác định nguyên nhân và điều trị kịp thời trước khi nhiễm trùng lan rộng [1].