Đi tiểu đêm nhiều lần: nguyên nhân và khi nào cần khám?

Đi tiểu đêm bao nhiêu lần được xem là bất thường?

Người trưởng thành được xem là đi tiểu đêm nhiều lần khi thường xuyên phải thức dậy từ 2 lần trở lên trong đêm để đi vệ sinh [1][3]. Ở trạng thái bình thường, cơ thể tự giảm lượng nước tiểu tạo ra vào ban đêm để bạn ngủ liền mạch từ 6 đến 8 tiếng mà không cần thức giấc [2]. Bàng quang của người lớn có sức chứa khoảng 300–400 ml dịch và ban đêm hệ thần kinh sẽ ức chế phản xạ co bóp bàng quang nhằm duy trì giấc ngủ [5].

Trong y khoa, hiện tượng phải thức dậy đi tiểu nhiều hơn một lần vào ban đêm kéo dài được gọi là chứng tiểu đêm (nocturia) [1][5]. Tình trạng này khá phổ biến khi tuổi tác tăng lên, xuất hiện ở khoảng 50% người trên 50 tuổi [1][5]. Dù thường gặp ở người trung niên và cao tuổi, việc phải thức giấc từ 2 lần mỗi đêm trở lên vẫn có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của một rối loạn sinh lý hoặc bệnh lý nền cần được kiểm tra [1][5].

Những nguyên nhân nào gây đi tiểu đêm nhiều lần?

Nguyên nhân gây đi tiểu đêm nhiều lần trải rộng từ thói quen uống nước buổi tối, tác dụng của thuốc điều trị cho đến các bệnh lý tại tuyến tiền liệt, đường tiết niệu hoặc rối loạn chuyển hóa [1][2]. Về sinh hoạt, việc uống quá nhiều chất lỏng sát giờ đi ngủ — nhất là rượu bia, đồ uống có ga hoặc thức uống chứa caffeine như trà đặc, cà phê trong và sau bữa tối — làm thận tăng bài tiết nước tiểu vào ban đêm [1][2]. Ngoài ra, những người đang dùng thuốc lợi tiểu (nhóm thuốc giúp đào thải bớt nước và muối, thường có trong đơn điều trị tăng huyết áp hoặc suy tim) vào buổi chiều tối cũng dễ phải dậy đi vệ sinh nhiều lần [1][2].

Ở nam giới trung niên và cao tuổi, phì đại tuyến tiền liệt lành tính (tuyến tiền liệt tăng kích thước chèn ép vào cổ bàng quang và đường tiểu) là nguyên nhân giải phẫu rất thường gặp [1][2]. Ở phụ nữ, những thay đổi vùng chậu sau sinh nở, giai đoạn mãn kinh hoặc sa tạng chậu có thể làm giảm khả năng giữ nước tiểu của bàng quang [1]. Bên cạnh đó, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc hội chứng bàng quang tăng hoạt cũng gây kích thích niêm mạc, tạo cảm giác buồn tiểu gấp cả ngày lẫn đêm [1][2].

Nhiều bệnh nội khoa mạn tính cũng biểu hiện qua triệu chứng tiểu đêm trước khi người bệnh nhận ra các dấu hiệu khác [1][2]. Bệnh tiểu đường làm đường huyết tăng cao khiến cơ thể kéo thêm nước vào nước tiểu, trong khi bệnh thận mạn hoặc việc giảm tiết hormone chống bài niệu (vasopressin — chất giúp cơ thể giữ nước ban đêm) theo tuổi tác khiến thận giảm khả năng cô đặc nước tiểu [1][2]. Ngoài ra, người bị suy tim, phù hai chân hoặc mắc chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn cũng thường xuyên thức giấc đi tiểu vào ban đêm [1][2].

Ai dễ gặp tiểu đêm và vì sao cần lưu ý nguy cơ té ngã ban đêm?

Người từ 50 tuổi trở lên, người mắc bệnh mạn tính (tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh tim thận) và nam giới có bệnh lý tuyến tiền liệt là nhóm dễ gặp tiểu đêm nhất và chịu nhiều hệ lụy về giấc ngủ lẫn nguy cơ té ngã [1][2]. Khi giấc ngủ liên tục bị cắt ngang từ 2 lần trở lên mỗi đêm, chu kỳ ngủ sâu bị phá vỡ khiến người bệnh thức dậy với cảm giác uể oải, buồn ngủ và thiếu năng lượng vào ban ngày [1]. Ở một số người, chứng ngưng thở khi ngủ hoặc trằn trọc mất ngủ còn tạo thành thói quen thức giấc rồi đi vệ sinh dù bàng quang chưa thật sự đầy [1][2].

Đối với người cao tuổi, mối nguy hiểm trực tiếp nhất của việc dậy đi tiểu ban đêm là té ngã trên đường từ giường vào nhà vệ sinh. Khi vừa bật dậy khỏi giường trong trạng thái ngái ngủ và thiếu ánh sáng, người lớn tuổi rất dễ bị choáng váng, mất thăng băng hoặc vấp phải vật cản. Do đó, việc chăm sóc người lớn tuổi bị tiểu đêm không chỉ dừng ở chuyện tìm nguyên nhân bệnh lý mà còn phải chủ động bố trí không gian phòng ngủ và lối đi an toàn [4].

Điều chỉnh sinh hoạt thế nào để giảm số lần thức dậy đi tiểu?

Người bị tiểu đêm có thể giảm số lần thức giấc bằng cách điều chỉnh giờ uống nước, hỏi bác sĩ về thời điểm dùng thuốc và sắp xếp ánh sáng an toàn cho lối đi vào nhà vệ sinh [1][3][4]. Trong ngày, bạn vẫn cần uống đủ nước lọc cho cơ thể, nhưng nên hạn chế lượng nước uống vào trong khoảng 2–4 tiếng trước khi đi ngủ [3]. Vào buổi tối, cần tránh uống rượu bia, nước ngọt có ga và các loại trà, cà phê vì những đồ uống này vừa lợi tiểu vừa kích thích bàng quang [1][2].

Nếu đang dùng thuốc lợi tiểu, bạn không được tự ý bỏ thuốc mà hãy hỏi bác sĩ đang điều trị về việc chuyển giờ uống sang buổi sáng khi mới thức dậy hoặc ít nhất 6 tiếng trước giờ đi ngủ [1]. Với người hay bị sưng phù cổ chân, việc kê cao chân khi ngồi nghỉ tại nhà, mang tất áp lực theo hướng dẫn y tế hoặc chợp mắt một giấc ngắn buổi chiều sẽ giúp dịch ở chân đi vào máu và được thận bài tiết bớt trước khi ngủ đêm [1]. Bạn cũng nên ghi nhật ký đi tiểu trong vài ngày (ghi rõ lượng nước uống, số lần đi tiểu và lượng nước tiểu ước tính mỗi lần) để cung cấp dữ liệu cụ thể cho bác sĩ khi đi khám [2].

Để phòng ngừa té ngã ban đêm cho bản thân hoặc bố mẹ lớn tuổi, gia đình nên đặt công tắc đèn và đèn ngủ ở vị trí ngay cạnh giường để người bệnh bật sáng trước khi bước xuống [4]. Hãy giữ một bóng đèn sáng nhẹ trong nhà vệ sinh suốt đêm hoặc lắp đèn cảm biến tự động bật sáng trong bóng tối dọc lối đi từ giường đến phòng vệ sinh [4]. Đồng thời, người cao tuổi khi thức giấc nên ngồi lại ở mép giường vài chục giây cho tỉnh táo rồi mới đứng dậy đi chậm rãi.

Khi nào người bị tiểu đêm nhiều lần cần đi khám bác sĩ?

Bạn nên đi khám bác sĩ khi tình trạng thức dậy đi tiểu nhiều lần trong đêm kéo dài liên tục qua nhiều ngày hoặc làm phiền giấc ngủ và sinh hoạt ban ngày [2]. Bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu hoặc Nội khoa sẽ dựa vào nhật ký đi tiểu, danh sách thuốc đang dùng và các xét nghiệm cơ bản (như tổng phân tích nước tiểu, đường huyết, siêu âm bụng và tuyến tiền liệt) để tìm đúng nguyên nhân gốc rễ [1][2]. Điều trị chứng tiểu đêm luôn phụ thuộc vào nguyên nhân, từ tập cơ sàn chậu, đổi giờ dùng thuốc cho đến điều trị phì đại tuyến tiền liệt hoặc kiểm soát đường huyết [1].

Đặc biệt, bạn cần đến cơ sở y tế khám sớm mà không nên chờ đợi nếu đi tiểu đêm kèm theo cảm giác đau buốt, nóng rát khi đi tiểu hoặc thấy nước tiểu có máu [2]. Đây là những dấu hiệu cảnh báo tổn thương hoặc nhiễm trùng tại bàng quang và đường tiết niệu cần được chẩn đoán và can thiệp y tế kịp thời [2]. Khi đi khám, hãy mang theo toàn bộ đơn thuốc và các sản phẩm đang sử dụng để bác sĩ rà soát tương tác hoặc tác dụng phụ gây lợi tiểu [1][2].