“Đùng một cái ngã quỵ”, “Đang khỏe mạnh tự nhiên bị tai biến”… Chúng ta thường nghe những câu cảm thán đầy bàng hoàng này mỗi khi có tin ai đó vừa bị đột quỵ. Trong tâm thức của người Việt, đột quỵ giống như một tia sét đánh ngang trời: Bất ngờ, không báo trước và phụ thuộc vào… số trời.
Nhưng sự thật y khoa lại phũ phàng hơn (và cũng may mắn hơn) bạn nghĩ: Đột quỵ KHÔNG bao giờ đến đột ngột.
Nó không phải là một tai nạn ngẫu nhiên như việc bạn đi ra đường và vấp phải hòn đá. Đột quỵ là giọt nước tràn ly, là kết quả của một quá trình tích tụ “rác thải” trong mạch máu suốt 5 năm, 10 năm, thậm chí 20 năm. Và quan trọng nhất: Trước khi “cơn bão” ập đến xô đổ tất cả, cơ thể đã liên tục gửi đi những tin nhắn cảnh báo (Warning Signs). Chỉ tiếc là, vì bận rộn, vì chủ quan, hoặc vì thiếu kiến thức, chúng ta đã lỡ tay xóa đi những tin nhắn quan trọng đó.
Hôm nay, hãy cùng ngồi lại, “giải mã” những tín hiệu cầu cứu thầm lặng của cơ thể. Để hiểu rằng, chúng ta hoàn toàn có thể chặn đứng đột quỵ nếu biết lắng nghe cơ thể đúng lúc!
“Tảng băng chìm”: Đột quỵ được xây dựng như thế nào?
Để hiểu tại sao nó không đột ngột, hãy hình dung hệ thống mạch máu não của bạn giống như hệ thống ống nước trong gia đình.
Một cái ống nước không bao giờ tự nhiên vỡ tung nếu nó còn mới và sạch. Nó chỉ vỡ khi:
- Rỉ sét (Xơ vữa động mạch): Mỡ máu, cholesterol xấu bám vào thành mạch ngày qua ngày, tạo thành các mảng xơ vữa cứng ngắc.
- Áp lực nước quá mạnh (Cao huyết áp): Dòng máu bơm với áp lực cao liên tục đập vào thành mạch yếu ớt.
- Rác thải (Cục máu đông): Những cục máu đông hình thành từ tim (do rung nhĩ) hoặc bong ra từ mảng xơ vữa, trôi theo dòng máu và mắc kẹt tại một đoạn ống hẹp trên não.
Quá trình “xây dựng” nên cơn đột quỵ này diễn ra âm thầm mỗi ngày: Sau mỗi điếu thuốc bạn hút, sau mỗi bữa nhậu “tới bến” dịp Tết vừa rồi, hay sau những đêm thức trắng chạy deadline.
Và trước khi đường ống vỡ tung (Xuất huyết não) hoặc tắc nghẽn hoàn toàn (Nhồi máu não), nó thường bị “Tắc nhẹ” vài lần. Đó chính là lúc cơ thể gửi tín hiệu.
Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) – “Trailer” của bộ phim kinh dị
Đây là khái niệm quan trọng nhất bạn cần nhớ.
Y học gọi là TIA (Transient Ischemic Attack) – Cơn thiếu máu não thoáng qua, hay còn gọi là “Đột quỵ nhỏ” (Mini-stroke).
Nó diễn ra như thế nào?
Bạn đang cầm đũa ăn cơm, tự nhiên tay yếu hẳn đi, rơi cả đũa. Nhưng chỉ 1-2 phút sau, tay lại cử động bình thường.
Bạn đang nói chuyện, tự nhiên líu lưỡi, nói không rõ chữ. Nhưng lát sau lại nói vanh vách.
Bạn đang đi, tự nhiên tối sầm mặt mũi, loạng choạng. Ngồi nghỉ 5 phút lại thấy khỏe re.
Sự nguy hiểm của sự “Hồi phục giả tạo”
Vì các triệu chứng này biến mất quá nhanh (thường dưới 1 giờ, thậm chí chỉ vài phút), nên 99% mọi người đều tặc lưỡi: “Chắc do trúng gió”, “Chắc do tụt đường huyết”, “Chắc do mệt quá thôi”. Và họ… bỏ qua.
🛑 SỰ THẬT: Đây chính là lúc một cục máu đông nhỏ xíu đã làm tắc mạch máu não tạm thời. May mắn là cơ thể đã tự tiết ra chất làm tan nó, khơi thông dòng chảy.
Nhưng đây là lời cảnh báo đanh thép nhất: “Hệ thống sắp sập rồi đấy!”.
Thống kê cho thấy: Khoảng 10-15% người bị TIA sẽ bị đột quỵ thật sự trong vòng 3 tháng tới. Trong đó, một nửa xảy ra ngay trong 48 giờ đầu tiên.
Check ngay 7 dấu hiệu “mờ nhạt” mà bạn hay lờ đi
Ngoài cơn TIA rõ rệt, cơ thể còn có những cách “mách bảo” tinh tế hơn. Hãy xem bạn có từng gặp những dấu hiệu này không nhé:
Tê bì tay chân một bên (Numbness)
Khác với tê chân do ngồi lâu (tê rần như kiến bò và hết khi đổi tư thế). Tê do đột quỵ thường là Mất cảm giác.
Bạn cảm thấy một bên cánh tay hoặc một bên chân nặng trịch, dại đi, cấu vào không thấy đau rõ rệt. Cảm giác này có thể lan lên một bên mặt.
Mắt mờ kiểu “rèm cửa” (Vision Loss)
Tự nhiên một bên mắt của bạn tối sầm lại như có ai kéo rèm che xuống, hoặc nhìn một hóa thành hai (song thị).
Nhiều người nghĩ do mỏi mắt vì nhìn máy tính nhiều. Nhưng nếu nó xảy ra đột ngột ở một bên mắt, đó là dấu hiệu tắc mạch máu nuôi võng mạc hoặc vùng não xử lý thị giác.
Cơn chóng mặt “trời đất đảo lộn” (Vertigo)
Khác với chóng mặt do đói (chỉ thấy hoa mắt). Chóng mặt do não thiếu máu thường khiến bạn cảm thấy nhà cửa quay cuồng, đứng không vững, muốn ngã nhào, kèm theo buồn nôn dữ dội.
Đau đầu “như sét đánh” (Thunderclap Headache)
Nếu bạn bị đau đầu âm ỉ thì có thể do căng thẳng. Nhưng nếu cơn đau ập đến ĐỘT NGỘT và DỮ DỘI chưa từng thấy (như ai cầm búa bổ vào đầu), có thể kèm nôn ói và cứng gáy.
Đây là dấu hiệu đỏ của Xuất huyết dưới nhện (một dạng đột quỵ chảy máu não nguy hiểm).
Khó nuốt hoặc hay bị sặc
Tự nhiên dạo này bạn ăn uống hay bị sặc, uống nước cũng sặc, cảm giác lưỡi hơi tê cứng, khó điều khiển. Đây có thể là tổn thương nhẹ ở vùng não điều khiển phản xạ nuốt.
Quên đột ngột (Confusion)
Đang làm việc, tự nhiên bạn quên bẵng mình đang định làm gì, không hiểu người khác nói gì, hoặc không thể diễn đạt ý mình muốn nói trong vài phút.
Nấc cụt kéo dài (Hiccups)
Nghe có vẻ lạ, nhưng nấc cụt liên tục không dứt kèm theo đau ngực/tê mặt ở phụ nữ đôi khi là dấu hiệu sớm của đột quỵ mà ít ai ngờ tới.
Tại sao sau Tết (Thời điểm hiện tại) lại nguy hiểm nhất?
Chúng ta vừa trải qua một kỳ nghỉ dài. Tại sao nguy cơ lại cao hơn lúc này?
- Thay đổi thời tiết: Tháng 2 thường có những đợt rét nàng Bân hoặc nồm ẩm thất thường. Mạch máu phải co giãn liên tục để thích nghi, dễ bị “mỏi” và vỡ.
- Hậu quả của “Mâm cỗ Tết”: Lượng muối (từ dưa hành, giò chả) và mỡ (từ bánh chưng) nạp vào trong 10 ngày qua đã làm huyết áp tăng cao và máu đặc hơn.
- Hội chứng ngưng thuốc: Rất nhiều người bị cao huyết áp nhưng tự ý bỏ thuốc dịp Tết vì sợ “dông”. Bây giờ là lúc huyết áp “phản đòn” (Rebound Hypertension).
Phải làm gì khi cơ thể “nháy đèn”?
Nếu bạn hoặc người thân có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên (dù chỉ thoáng qua vài phút rồi hết), hãy hành động ngay theo quy trình sau:
ĐỪNG LÀM:
- Không cạo gió: Cạo gió làm vỡ mạch máu dưới da, gây nhiễu loạn chẩn đoán và làm chậm thời gian cấp cứu.
- Không chích máu đầu ngón tay: Đây là mẹo dân gian vô căn cứ, dễ gây nhiễm trùng và làm tăng huyết áp do đau.
- Không cho uống thuốc/nước: Nếu bệnh nhân đang liệt hầu họng, cho uống sẽ gây sặc vào phổi (Viêm phổi hít), dẫn đến tử vong nhanh hơn cả đột quỵ.
HÃY LÀM:
- Ghi nhớ thời điểm: Nhìn đồng hồ ngay khi thấy triệu chứng. Bác sĩ cần biết “Thời gian vàng” (thường là 3-4.5 giờ đầu) để dùng thuốc tiêu sợi huyết.
- Đến bệnh viện có chuyên khoa Đột quỵ: Đừng đến trạm y tế phường hay phòng khám tư. Hãy đến thẳng bệnh viện lớn có máy chụp CT/MRI.
- Tầm soát ngay lập tức: Nếu triệu chứng đã hết (TIA), hãy đi khám chuyên khoa Thần kinh vào sáng hôm sau để bác sĩ kê đơn thuốc dự phòng và tìm nguyên nhân.
Phòng bệnh hơn chữa bệnh: Đừng để “mất bò mới lo làm chuồng”
Bạn hoàn toàn có thể chủ động chặn đứng cơn đột quỵ bằng cách thay đổi lối sống ngay từ hôm nay.
Kiểm soát “Bộ 3 sát thủ”: Huyết áp – Đường huyết – Mỡ máu
- Mua ngay một chiếc máy đo huyết áp tại nhà. Đo mỗi ngày. Huyết áp ổn định là “bùa hộ mệnh” của não.
- Đi xét nghiệm máu tổng quát sau Tết để biết chỉ số mỡ máu và đường huyết đang ở mức nào.
Uống đủ nước – Làm loãng máu
Máu đặc là nguyên nhân hàng đầu gây cục máu đông. Hãy uống đủ 2-2.5 lít nước/ngày. Đặc biệt là 1 ly nước ấm trước khi đi ngủ và ngay khi thức dậy.
Vận động – Bơm máu lên não
Đừng ngồi lì một chỗ quá 60 phút. Hãy đứng dậy vươn vai.
Tập thể dục 30 phút/ngày giúp mạch máu đàn hồi tốt hơn. Nhưng nhớ: Tránh tập quá sớm vào những ngày rét đậm. Hãy đợi có ánh mặt trời hoặc tập trong nhà.
Bổ sung dưỡng chất thông minh
Để hỗ trợ làm tan cục máu đông và bền thành mạch, bạn có thể bổ sung các thực phẩm hoặc sản phẩm chứa:
- Nattokinase: Enzyme từ đậu tương lên men giúp tiêu sợi huyết.
- Omega-3: Giúp giảm mỡ máu và viêm mạch.
- Rau xanh & Trái cây: Cung cấp Kali để hạ huyết áp.
Đột quỵ đáng sợ, nhưng đáng sợ hơn là sự thiếu hiểu biết và chủ quan của chúng ta. Cơ thể con người là một cỗ máy thông minh, nó luôn cố gắng bảo vệ bạn bằng cách gửi đi những tín hiệu cảnh báo sớm.
Đừng bao giờ lờ đi một cơn tê tay “vô cớ”, một cơn chóng mặt “thoáng qua”. Hãy lắng nghe cơ thể, trân trọng từng nhịp đập của tim và dòng chảy của máu.
