Trong văn hóa và thói quen sinh hoạt của người Việt chúng ta, có một “căn bệnh” tưởng chừng như bao trùm lên mọi loại triệu chứng: Trúng gió.
Đang ngồi tự nhiên thấy hoa mắt chóng mặt? Trúng gió rồi! Sáng ngủ dậy thấy tê mỏi chân tay, miệng hơi cứng lại? Chắc đêm qua nằm điều hòa lạnh quá bị trúng gió đây mà! Cách giải quyết quen thuộc nhất thường là lấy chai dầu gió ra xoa bóp, pha cốc nước gừng ấm, hoặc lôi đồng bạc ra “cạo gió” cho đến khi lưng đỏ lựng lên. Kì diệu thay, khoảng 15 – 30 phút sau, người bệnh thấy đỡ hẳn và sinh hoạt lại bình thường.
Thế nhưng, bạn có biết rằng, đằng sau những lần “trúng gió” rồi tự khỏi đó, rất có thể là một cơn tiền đột quỵ (đột quỵ nhẹ) đang âm thầm diễn ra? Sự nhầm lẫn tai hại này đã khiến vô số người bỏ lỡ “thời điểm vàng” để phòng ngừa, dẫn đến cơn đột quỵ thật sự ập đến chỉ vài ngày hoặc vài tuần sau đó với những di chứng liệt nửa người, thậm chí là tử vong.
Hôm nay, hãy cùng nhau bóc trần sự thật, phân biệt rõ ràng giữa cảm mạo thông thường và 5 dấu hiệu tiền đột quỵ cực kỳ nguy hiểm nhưng lại hay bị nhầm là “trúng gió” nhé!
Tiền Đột Quỵ Là Gì? Tại Sao Nó Lại Dễ Bị Nhầm Là Trúng Gió Đến Vậy?
Trong y khoa, khái niệm “trúng gió” không tồn tại. Những triệu chứng mà dân gian gọi là trúng gió thường là biểu hiện của cảm lạnh, nhiễm siêu vi, trúng độc thực phẩm hoặc sự thay đổi huyết áp đột ngột do thời tiết.
Còn Tiền đột quỵ, tên khoa học là Cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua (TIA – Transient Ischemic Attack), lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Hãy tưởng tượng mạch máu não của bạn như một ống nước. Tiền đột quỵ xảy ra khi có một cục máu đông nhỏ xíu xộc lên não, làm tắc nghẽn tạm thời dòng máu đi nuôi một vùng não bộ. Do thiếu oxy, vùng não đó sẽ “đình công”, gây ra các triệu chứng như tê liệt, méo miệng, nói đớ.
Điểm nguy hiểm nhất và cũng là nguyên nhân gây nhầm lẫn nhất của Tiền đột quỵ là: Cục máu đông này thường tự tan ra hoặc bị dòng máu đẩy trôi đi chỉ sau vài phút đến vài chục phút. Khi máu lưu thông trở lại, các triệu chứng biến mất hoàn toàn. Người bệnh lại khỏe mạnh như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Họ đinh ninh rằng việc cạo gió, xức dầu vừa nãy đã phát huy tác dụng chữa “trúng gió”, mà không biết rằng cơ thể vừa phát ra một lời cảnh báo đỏ: Một cục máu đông to hơn, gây tắc nghẽn vĩnh viễn (đột quỵ thực sự) có thể ập tới bất cứ lúc nào!
Cảnh Báo 5 Dấu Hiệu Tiền Đột Quỵ “Kinh Điển” Tuyệt Đối Không Được Phớt Lờ
Dưới đây là 5 dấu hiệu nhận biết đặc trưng nhất của một cơn thiếu máu não thoáng qua. Nếu bạn hoặc người thân gặp phải, hãy loại bỏ ngay suy nghĩ “chắc do trúng gió” ra khỏi đầu!
Dấu hiệu 1: Đột ngột yếu, tê bì rũ rượi một bên cơ thể (tay, chân)
Đây không phải là kiểu tê tay do bạn nằm gối lên tay quá lâu khi ngủ. Tê bì do tiền đột quỵ xảy ra rất đột ngột, dù bạn đang ở tư thế thoải mái nhất.
- Biểu hiện: Đang cầm bát cơm bỗng dưng rơi vỡ; đang cầm bút không thể viết tiếp được; hoặc đang đi bộ bỗng dưng một bên chân khuỵu xuống, bước đi lảo đảo, kéo lê một bên dép. Cảm giác yếu liệt này thường chỉ xuất hiện ở một nửa người (bên trái hoặc bên phải), chứ hiếm khi bị cả hai bên cùng lúc.
- Nhầm lẫn: Người ta hay đổ lỗi cho việc trúng gió lạnh làm cứng cơ, co rút gân cốt.
Dấu hiệu 2: Méo miệng, tê cứng vùng mặt
Vùng mặt là nơi tập trung rất nhiều dây thần kinh nhạy cảm. Khi não bị thiếu máu, các cơ trên mặt sẽ mất đi sự kiểm soát.
- Biểu hiện: Nếu bạn soi gương hoặc nhìn người đối diện, sẽ thấy một bên mặt có vẻ xệ xuống. Rãnh mũi má một bên bị mờ đi. Người bệnh cảm thấy nụ cười của mình mất tự nhiên, môi bị tê dại, khi uống nước có thể bị rỉ nước ra ngoài ở một bên mép.
- Nhầm lẫn: Dân gian thường gọi đây là “trúng gió méo miệng” (Liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên do lạnh). Dù liệt dây thần kinh số 7 ít nguy hiểm hơn đột quỵ, nhưng bạn không thể tự phân biệt được ở nhà. Hãy luôn coi méo miệng là trường hợp khẩn cấp!
Dấu hiệu 3: Khó nói, nói đớ, nói ngọng hoặc không hiểu người khác nói gì
Tình trạng này xảy ra khi cục máu đông làm tắc nghẽn vùng não điều khiển ngôn ngữ (thường nằm ở bán cầu não trái).
- Biểu hiện: Đang nói chuyện bình thường, người bệnh bỗng nhiên líu lưỡi, nói ngọng nghịu như người say rượu. Họ có thể phát âm ra những từ ngữ vô nghĩa, lộn xộn, hoặc ú ớ không thể bật ra tiếng dù trong đầu vẫn biết mình muốn nói gì. Đôi khi, họ biểu hiện sự ngơ ngác, không hiểu câu hỏi đơn giản từ người đối diện.
- Nhầm lẫn: Người nhà hay tưởng người bệnh đang buồn ngủ, mệt mỏi quá mức hoặc bị “giập gió” cấm khẩu. Trạng thái này thường hết sau vài phút, khiến mọi người lại càng chủ quan.
Dấu hiệu 4: Chóng mặt dữ dội, mất thăng bằng đột ngột vô cớ
Chóng mặt do trúng gió thường đi kèm với cảm giác gai rét, buồn nôn do cảm mạo. Còn chóng mặt do tiền đột quỵ lại đến như một cơn bão.
- Biểu hiện: Cảm giác đất trời quay cuồng một cách mãnh liệt. Người bệnh không thể đứng vững, loạng choạng như người say rượu, có thể ngã ập xuống đất. Đặc biệt, cơn chóng mặt này diễn ra cực kỳ đột ngột khi họ đang thực hiện các hoạt động bình thường, không đi kèm với sốt hay đau bụng.
- Nhầm lẫn: “Chắc do thay đổi tư thế, tụt huyết áp hay trúng gió đây mà”. Thực chất, thiếu máu vùng tiểu não (nơi giữ thăng bằng) mới là thủ phạm thực sự.
Dấu hiệu 5: Mờ mắt, sụp mi, giảm hoặc mất thị lực đột ngột ở một mắt
Dấu hiệu này rất dễ bị bỏ qua hoặc quy cho việc “dạo này dùng điện thoại nhiều nên mỏi mắt”.
- Biểu hiện: Người bệnh đột nhiên thấy tối sầm ở một bên mắt, hoặc nhìn mọi vật xung quanh thấy mờ sương, có bóng đôi (nhìn một thành hai). Hiện tượng này (trong y khoa gọi là mù thoảng qua – Amaurosis fugax) giống như có một bức màn đen đột ngột kéo sập xuống che khuất một bên mắt, rồi lại kéo lên sau vài phút.
- Nguyên nhân: Cục máu đông làm tắc nghẽn động mạch võng mạc trung tâm. Nếu không điều trị, nó không chỉ cảnh báo đột quỵ não mà còn nguy cơ mù lòa vĩnh viễn.
Quy Tắc “F.A.S.T” – Bùa Hộ Mệnh Giúp Nhận Diện Nhanh Đột Quỵ Trong 1 Phút
Để không phải băn khoăn suy đoán xem đây là trúng gió hay đột quỵ, y học thế giới đã tạo ra một bài test cực kỳ đơn giản mang tên FAST (Nhanh). Hãy yêu cầu người bệnh thực hiện 3 hành động sau:
- F (Face – Khuôn mặt): Yêu cầu họ MỈM CƯỜI. Hãy quan sát xem nụ cười có bị lệch không, một bên mặt có bị xệ xuống không?
- A (Arms – Tay): Yêu cầu họ GIƠ HAI TAY LÊN CAO qua đầu và giữ nguyên. Có một bên tay nào bị yếu, tự động rũ thõng xuống không thể giữ nổi không?
- S (Speech – Lời nói): Yêu cầu họ LẶP LẠI MỘT CÂU ĐƠN GIẢN (VD: “Hôm nay trời nắng rất đẹp”). Giọng nói của họ có bị méo, ngọng, hay khó khăn khi phát âm không?
- T (Time – Thời gian): Nếu người bệnh có BẤT KỲ một trong 3 dấu hiệu trên (dù chỉ là biểu hiện rất nhẹ), Time (Thời gian) là thứ quan trọng nhất! Đừng xoa dầu, đừng cạo gió. Gọi ngay cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng can thiệp đột quỵ gần nhất!
Cạo Gió, Chích Máu 10 Đầu Ngón Tay: Sai Lầm “Chí Mạng” Chết Người
Khi thấy người nhà có những biểu hiện trên, theo thói quen phản xạ, nhiều gia đình ngay lập tức dùng kim đâm vào 10 đầu ngón tay để “nặn máu độc”, hay lột áo bệnh nhân ra để cạo gió, giật tóc mai. Đây là những sai lầm chết người!
- Làm mất “Thời điểm vàng”: Tế bào não cực kỳ nhạy cảm. Chỉ cần thiếu máu vài phút, hàng triệu nơ-ron thần kinh sẽ chết đi không thể phục hồi. Thời gian vàng để cấp cứu đột quỵ là trong vòng 3 – 4.5 giờ đầu tiên. Việc cạo gió, chích máu làm tốn đi 30 phút – 1 tiếng quý giá nhất, tước đoạt đi cơ hội được tiêm thuốc tiêu sợi huyết để cứu sống não bộ.
- Gây tăng huyết áp đột ngột: Việc bị kim châm hay cạo gió đau đớn sẽ khiến người bệnh bị kích thích, sợ hãi, làm huyết áp tăng vọt. Nếu họ đang bị đột quỵ do xuất huyết não (vỡ mạch máu não), huyết áp tăng sẽ làm máu chảy ra ồ ạt hơn, đẩy người bệnh vào cửa tử nhanh chóng.
- Nguy cơ nhiễm trùng: Việc dùng kim khâu, kim băng không vô trùng chích vào tay có thể gây nhiễm trùng máu.
Bạn Cần Làm Gì Ngay Khi Phát Hiện Dấu Hiệu Tiền Đột Quỵ?
Sự bình tĩnh và kiến thức sơ cứu đúng đắn của bạn chính là “phao cứu sinh” lớn nhất của người bệnh lúc này. Hãy thực hiện ngay các bước sau:
- Đỡ người bệnh nằm xuống ngay lập tức: Chọn nơi bằng phẳng, thoáng đãng. Cho họ nằm nghiêng sang một bên (tư thế an toàn) để nếu có nôn mửa, dịch nôn không bị trào ngược vào phổi gây nghẹt thở.
- Nới lỏng quần áo: Mở cúc áo cổ, tháo thắt lưng, cởi bỏ cà vạt để người bệnh dễ thở, máu lưu thông tốt hơn.
- Tuyệt đối KHÔNG CHO ĂN UỐNG: Không cho bệnh nhân uống nước đường, uống thuốc hạ huyết áp, thuốc viên hoàn (như An Cung Ngưu Hoàng Hoàn) hay bất kỳ thứ gì vào miệng. Lúc này cơ họng của họ có thể đã bị liệt, việc cho đồ vào miệng sẽ gây sặc đường thở vô cùng nguy hiểm.
- Ghi nhớ thời điểm khởi phát: Nhìn đồng hồ và nhớ rõ chính xác thời điểm người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng méo miệng, liệt tay. Bác sĩ cấp cứu sẽ rất cần thông tin này để quyết định phác đồ điều trị.
- Gọi cấp cứu (115): Thông báo rõ với nhân viên y tế rằng: “Tôi nghi ngờ người nhà tôi đang bị đột quỵ”. Đừng tự ý chở người bệnh bằng xe máy vì tư thế ngồi không an toàn và rung lắc sẽ làm tình trạng tồi tệ hơn.
Ông bà ta có câu: “Phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Đừng bao giờ đùa giỡn với những tín hiệu cầu cứu của cơ thể. Tiền đột quỵ (cơn thiếu máu não thoáng qua) là một “ân huệ” cuối cùng mà cơ thể gửi đến để nhắc nhở chúng ta trước khi cơn bão lớn thực sự đổ bộ.
Những dấu hiệu tê bì, méo miệng, nói đớ hay chóng mặt đột ngột tuyệt đối không phải là “trúng gió”. Việc đánh đồng mọi thứ với chứng bệnh dân gian này chính là sự chủ quan đánh đổi bằng cả mạng sống. Hãy luôn ghi nhớ quy tắc F.A.S.T, theo dõi huyết áp thường xuyên, duy trì lối sống lành mạnh và đi khám tầm soát tim mạch – thần kinh định kỳ để bảo vệ bản thân và những người yêu thương khỏi “kẻ sát nhân thầm lặng” mang tên đột quỵ bạn nhé!
