Bạn đã bao giờ trải qua cảm giác này chưa: Đang ngồi lướt điện thoại hoặc nằm ườn xem phim, chợt nhớ ra phải đi lấy cốc nước. Bạn bật dậy cái “phắt” và rồi… òa, trời đất bỗng chốc quay cuồng, mắt tối sầm lại, đầu óc chao đảo phải vịn vội vào tường để không bị ngã?
Nếu thỉnh thoảng hiện tượng này mới ghé thăm một lần thì có thể chỉ là do bạn phản ứng hơi vội vàng. Nhưng nếu tình trạng chóng mặt, xây xẩm khi đứng lên ngồi xuống diễn ra “như cơm bữa”, thì cơ thể đang gióng lên hồi chuông cảnh báo đấy. Đừng chủ quan đổ lỗi cho thời tiết hay do mình “yếu”, vì đằng sau những cú choáng váng đó có thể là những vấn đề sức khỏe cần được quan tâm.
Hôm nay, chúng ta hãy cùng nhau “bắt mạch” xem rốt cuộc chuyện gì đang xảy ra bên trong cơ thể bạn mỗi khi thay đổi tư thế, và những căn bệnh nào đang lẩn trốn phía sau nhé!
Cơ Chế “Đứng Hình” Của Cơ Thể: Chuyện Gì Xảy Ra Khi Bạn Đứng Lên Quá Nhanh?
Để hiểu tại sao bạn lại bị xây xẩm, chúng ta cần nói một chút về cơ chế vật lý của cơ thể.
Khi bạn đang ngồi hoặc nằm, máu sẽ phân bố đều khắp cơ thể, đặc biệt là tập trung nhiều ở khu vực nội tạng và não bộ. Khí huyết lưu thông một cách vô cùng thong thả. Thế nhưng, khi bạn đột ngột đứng thẳng dậy, trọng lực của Trái Đất sẽ lập tức kéo một lượng máu lớn (khoảng 500ml đến 1 lít) dồn xuống phần thân dưới và đôi chân của bạn.
Lúc này, bộ não của bạn sẽ bị “hụt” máu cục bộ. Ngay lập tức, hệ thần kinh tự chủ sẽ phải làm việc hết công suất: ra lệnh cho tim đập nhanh hơn, mạnh hơn và các mạch máu phải co lại để bơm máu ngược lên não. Ở một người hoàn toàn khỏe mạnh, quá trình này diễn ra chỉ trong tích tắc, bạn sẽ không cảm nhận được gì.
Nhưng nếu hệ thống “bơm máu” này của bạn đang gặp trục trặc, hoạt động chậm chạp hoặc không hiệu quả, não sẽ bị thiếu oxy và dưỡng chất trong vài giây. Kết quả là hệ thần kinh trung ương đình công tạm thời, gây ra cảm giác hoa mắt, tối sầm mặt mũi, xây xẩm mặt mày, hoặc thậm chí là ngất xỉu.
Chóng Mặt, Xây Xẩm Khi Đứng Lên Ngồi Xuống Cảnh Báo Bệnh Gì?
Tình trạng đứng dậy bị choáng váng không phải là một căn bệnh độc lập, nó là triệu chứng. Dưới đây là những “thủ phạm” sừng sỏ nhất thường gây ra hiện tượng này:
Hạ Huyết Áp Tư Thế (Hạ Huyết Áp Trực Thế)
Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Như đã giải thích ở trên, khi bạn đứng dậy, mạch máu không co lại kịp thời, khiến huyết áp tụt giảm đột ngột. Nếu huyết áp tâm thu (chỉ số trên) giảm từ 20 mmHg trở lên, hoặc huyết áp tâm trương (chỉ số dưới) giảm từ 10 mmHg trở lên chỉ trong vòng 3 phút sau khi đứng dậy, bạn đích thị đã bị hạ huyết áp tư thế.
Tình trạng này rất hay gặp ở người lớn tuổi do các thụ thể cảm nhận huyết áp ở cổ và tim bị lão hóa, kém nhạy bén. Tuy nhiên, giới trẻ ngày nay thức khuya, ít vận động cũng đang mắc phải rất nhiều.
Thiếu Máu, Thiếu Sắt
Nếu bạn là nữ giới, đặc biệt là trong độ tuổi sinh đẻ, hoặc những người có chế độ ăn kiêng kham khổ, thiếu máu là “kẻ tình nghi” số một. Hồng cầu là chiếc xe tải chở oxy lên não. Khi cơ thể thiếu sắt, lượng “xe tải” hồng cầu giảm sút hoặc teo nhỏ lại. Bạn không chỉ bị hoa mắt khi đứng lên mà còn hay bị rụng tóc, da xanh xao, móng tay dễ gãy, lúc nào cũng trong trạng thái mệt mỏi, uể oải, nhịp tim đập thình thịch dù chẳng làm gì nặng nhọc.
Rối Loạn Tiền Đình
Tiền đình là một hệ thống nằm ở ốc tai trong, đóng vai trò như một chiếc “la bàn” giúp cơ thể giữ thăng bằng. Khi hệ thống này bị rối loạn (do viêm nhiễm, thiếu máu não, stress kéo dài…), bộ não sẽ nhận được những tín hiệu sai lệch về vị trí của cơ thể trong không gian.
Dấu hiệu nhận biết rối loạn tiền đình là cảm giác chóng mặt không chỉ đơn thuần là tối sầm mắt, mà là mọi vật xung quanh quay cuồng, chao đảo như bạn đang ngồi trên vòng quay ngựa gỗ. Kèm theo đó có thể là buồn nôn, ù tai, đi đứng lảo đảo dễ té ngã.
Thiếu Nước (Mất Nước Dịch Cơ Thể)
Bạn có biết cơ thể chúng ta chiếm đến 70% là nước? Khi bạn lười uống nước, bị sốt cao, tiêu chảy, hay tập thể dục đổ quá nhiều mồ hôi mà không bù nước kịp thời, thể tích máu trong cơ thể sẽ bị sụt giảm đáng kể. Thể tích máu giảm kéo theo huyết áp tụt, tim không có đủ máu để bơm mạnh lên não khi bạn thay đổi tư thế. Đôi khi, chỉ cần uống đủ nước, chứng hay xây xẩm mặt mũi của bạn sẽ biến mất một cách thần kỳ!
Các Vấn Đề Về Tim Mạch
Trái tim là cái máy bơm. Nếu máy bơm bị lỗi như: nhịp tim quá chậm (nhịp tim chậm), nhịp tim quá nhanh, hở van tim, hoặc suy tim, nó sẽ không thể tạo ra đủ áp lực để đẩy máu đi ngược chiều trọng lực khi bạn đứng lên. Những người có bệnh lý nền về tim mạch thường xuyên gặp phải tình trạng đứng dậy bị choáng, kèm theo đau tức ngực hoặc khó thở.
Tác Dụng Phụ Của Một Số Loại Thuốc
Nhiều loại thuốc tây có thể mang lại tác dụng phụ gây giãn mạch hoặc làm giảm thể tích máu, từ đó gây ra chứng hạ huyết áp tư thế. Điển hình nhất là:
- Thuốc điều trị tăng huyết áp (đặc biệt là thuốc lợi tiểu).
- Thuốc giãn mạch dùng cho người bệnh tim.
- Thuốc chống trầm cảm.
- Thuốc điều trị rối loạn cương dương.
Khi Nào Tiếng Chuông Cảnh Báo Trở Thành “Báo Động Đỏ”?
Đa số các trường hợp hoa mắt chóng mặt khi đứng lên ngồi xuống có thể tự khỏi sau vài chục giây nghỉ ngơi và không đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Nhưng bạn tuyệt đối không được chần chừ việc đi khám bác sĩ nếu các cơn xây xẩm đi kèm với những “cờ đỏ” sau đây:
- Bạn bị ngất xỉu (mất ý thức): Dù chỉ ngất đi vài giây rồi tỉnh lại ngay, đây cũng là dấu hiệu não bị thiếu máu nghiêm trọng.
- Chóng mặt kèm theo đau tức ngực, khó thở, tim đập loạn nhịp: Rất có thể liên quan đến bệnh tim.
- Mất thị lực tạm thời, nhìn một thành hai, nói đớ, tê bì một nửa người: Đây là những dấu hiệu cảnh báo cực kỳ nguy hiểm của cơn đột quỵ (tai biến mạch máu não) hoặc thiếu máu não cục bộ thoáng qua.
- Chóng mặt kéo dài: Thay vì chỉ bị vài giây, bạn bị choáng váng chao đảo kéo dài hàng chục phút, buồn nôn dữ dội không thể đi lại được.
- Bị chấn thương do té ngã: Nếu cú xây xẩm khiến bạn ngã đập đầu, hãy đi kiểm tra ngay để loại trừ chấn thương sọ não.
Bí Kíp “Chữa Cháy” Và Bắt Mạch Phòng Ngừa Tại Nhà
Nếu tình trạng của bạn chỉ ở mức độ nhẹ, do lối sống sinh hoạt chưa điều độ, thì tin vui là bạn hoàn toàn có thể tự khắc phục bằng những thay đổi rất nhỏ nhưng mang lại võ công thâm hậu.
Quy Tắc Chậm Rãi: Đừng Trở Thành “Tia Chớp”
Bộ não và trái tim của bạn cần thời gian để bắt nhịp. Hãy thay đổi thói quen di chuyển:
- Khi đang nằm ngủ: Đừng bật dậy cái rụp khi chuông báo thức reo. Hãy nằm nán lại vài giây, vươn vai căng cơ, sau đó xoay người nằm nghiêng rồi từ từ chống tay ngồi dậy. Ngồi ở mép giường thả thõng hai chân khoảng 1-2 phút rồi mới đứng hẳn lên.
- Khi nhặt đồ rơi: Đừng cúi gập gập người xuống (cúi đầu thấp hơn tim). Hãy khuỵu cả hai đầu gối xuống như tư thế squat, giữ lưng thẳng, nhặt đồ rồi từ từ đứng lên.
Dinh Dưỡng Dọn Đường Cho Khí Huyết Lưu Thông
Chế độ ăn đóng vai trò chủ chốt trong việc duy trì một hệ thống mạch máu và thể tích máu khỏe mạnh.
| Phân Loại | Khuyên Dùng (Nên Tăng Cường) | Cần Tránh/Hạn Chế |
| Thực phẩm | Thịt bò, gan, mộc nhĩ, rau bina (bổ sung sắt); Các loại hạt, chuối, trái cây họ cam quýt. | Đồ ăn quá nhiều dầu mỡ, thực phẩm chế biến sẵn đóng hộp nhiều chất bảo quản. |
| Nước uống | Nước lọc (2-2.5 lít/ngày), nước ép trái cây, nước dừa (bổ sung điện giải). | Rượu bia (gây mất nước và giãn mạch), lạm dụng cà phê đen đặc. |
| Gia vị | Thêm một chút muối (nếu bạn bị huyết áp thấp), gừng, tỏi để kích thích lưu thông máu. | Hạn chế ăn quá nhạt (đối với người huyết áp thấp), đồ ăn quá cay nóng. |
Tập Luyện Tăng Độ Đàn Hồi Cho Mạch Máu
Việc ít vận động khiến máu hay bị ứ đọng ở vùng chậu và đôi chân. Khi đôi chân khỏe, nó sẽ hoạt động như “trái tim thứ hai” ép các tĩnh mạch để đẩy máu về tim nhanh hơn.
- Tập các bài Cardio nhẹ nhàng: Đi bộ, đạp xe, bơi lội, yoga giúp tăng cường sức khỏe tim mạch và cải thiện sự nhạy bén của hệ thần kinh thực vật.
- Bài tập “Cứu nguy” tại chỗ: Nếu đang đứng mà thấy hơi choáng, hãy bắt chéo hai chân vào nhau và siết chặt cơ đùi, cơ mông lại. Động tác này sẽ lập tức ép máu từ phần thân dưới chạy ngược lên não, giúp bạn tỉnh táo lại nhanh chóng.
Sử Dụng Tất (Vớ) Y Tế Nén
Nếu bạn làm công việc phải đứng hoặc ngồi một chỗ quá lâu (giáo viên, nhân viên văn phòng, thợ cắt tóc) và thường bị hạ huyết áp tư thế, hãy cân nhắc mang tất y tế dạng nén (Compression stockings). Loại tất này ôm chặt bắp chân, ngăn không cho máu dồn ứ lại ở chi dưới, từ đó giữ cho lượng máu bơm lên não luôn ổn định khi bạn đứng lên.
Cảm giác chóng mặt, xây xẩm khi đứng lên ngồi xuống quả thực rất khó chịu và dễ khiến chúng ta hoang mang. Tuy nhiên, nó là ngôn ngữ giao tiếp của cơ thể, đang muốn nhắc nhở bạn rằng: “Này, làm việc chậm lại một chút, ăn uống tử tế hơn và chú ý đến sức khỏe của mình đi!”.
Hãy bắt đầu từ việc uống thêm một ly nước, tập đứng lên ngồi xuống thật từ tốn, bổ sung những thực phẩm giàu sắt và đừng quên vận động mỗi ngày. Hầu hết các trường hợp sẽ cải thiện rõ rệt chỉ sau vài tuần điều chỉnh lối sống. Tất nhiên, nếu mọi nỗ lực tại nhà không đem lại kết quả hoặc triệu chứng có phần dữ dội hơn, đừng tự làm bác sĩ cho chính mình. Hãy đặt lịch hẹn với chuyên gia y tế để được kiểm tra tim mạch, huyết áp và hệ thần kinh một cách bài bản nhất nhé! Chúc bạn luôn giữ được một cái đầu “tỉnh táo” và một cơ thể khỏe mạnh!
